Триптих братів Гончаренків «Геноцид 1933» – програмний твір на тему Голодомору в пізньосовєтській Україні

DOI: https://doi.org/10.17721/1728-2640.2026.162.11

Автор(и)

  • Андрій Іванець Національний музей Голодомору-геноциду

Ключові слова:

геноцид, Голодомор, Тарас Гончаренко, Юрій Гончаренко, неосимволізм, живопис, мозаїка, злочин комуністичного режиму

Анотація

Вступ. Голодомор був актом геноциду, який завдав колосальних демографічних втрат і глибокої психологічної травми українському народу. Зберігала й поглиблювала останню понад 60-річна політика влади СРСР із заперечення злочину, скоєного в 1932–1933 рр. комуністичним режимом з центром у Москві проти українців, переслідування за публічну згадку про нього. Можливість публічно використовувати твори мистецтва в УСРР для відображення тематики геноциду та долання колективної травми, завданої ним, з’явилася лише наприкінці 1980-х рр. в умовах лібералізації комуністичного режиму. Актуальним є виявлення та аналіз перших творів митців, які зверталися до проблематики трагедії українців у 1932–1933 рр., до числа яких належить триптих українських художників Тараса і Юрія Гончаренків «Геноцид 1933».

Методи. Під час вивчення твору використовувалися методи історико-генетичного, стилістичного і семіотичного аналізу.

Результати. У статті вперше проаналізовано причини й обставини створення у 1988–1989 рр. триптиха братів Гончаренків «Геноцид 1933», його місце серед творів образотворчого мистецтва на тему Голодомору та геноциду української нації. Брати, спираючись на родинні спогади про Голодомор, в умовах обмеженої лібералізації суспільно-політичного життя в СРСР першими серед митців пізньосовєтської України створили оригінальний масштабний твір станкового живопису на заборонену до того проблематику. У триптиху художники запропонували глядачам через мистецькі образи глибоке історіософське осмислення трагедії України та тяжкого злочину комуністичного режиму в Москві – геноциду української нації. Для створення цих трьох картин у стилі неосимволізму художники використали вкрай рідкісну техніку поєднання живопису і мозаїки, що надало творам додаткової мистецької цінності та виразності.

Висновки. З 1930-х рр. по кін. 1980-х рр. деякі художники в Україні та країнах розселення української діаспори створювали картини на тему Голодомору, втім через репресивно-обмежувальну політику СРСР «примусової амнезії» вони були невідомі широкому колу глядачів в УСРР та Кубані. Триптих Т. і Ю. Гончаренків, ймовірно, став першим живописним твором з цієї проблематики, який вдалося публічно продемонструвати в підсовєтській Україні у 1989 р. на Республіканській художній виставці «Людина і світ». Цю подію можна розглядати як одну з важливих початкових віх долання постгеноцидного стану українського суспільства. 

Біографія автора

  • автор Андрій Іванець, афіліація Національний музей Голодомору-геноциду

    PhD in History, leading researcher of the Holodomor and massive artificial famines research department of the National Museum of the Holodomor Genocide

Посилання

Chorna, S. (2023, February 21). The exhibition exposing Stalin's crime should be permanent. Holos Ukrainy. http://www.golos.com.ua/article/368565?fbclid=IwAR0gEo6eYPrwTn-8ByvHs1BhYuLDx8gWZs6I-5SmPp2C0O6bDzNUnNw3q8Q [In Ukrainian].

Chulipa, I. I. (Comp.). (1987). Exhibition catalogue of works by Volodymyr Ivanovych Bondarenko. Union of Artists of Ukraine. [In Ukrainian].

Yatsiv, R. (2006, October 26 – November 1). Unfolded the power and glory of Ukraine before his eyes. Ukrainska hazeta plus. https://ukrgazeta.plus.org.ua/86/954.html [In Ukrainian].

Darevych, D. (2010). Holodomor from the perspective of art. Krytyka. 7–8, 31–33 [In Ukrainian].

Darewych, D. Representations of the Holodomor by Ukrainian Artists. Ukrainian artists depict genocide: in commemoration of the 90th anniversary of the Holodomor / edited by Victoria A. Malko. Fresno, CA : The Press at California State University, Fresno, [2023]. P. 9–38. [In English].

Holubiev, O. (2013, May 15). "The name of God must be forgotten throughout the territory of the USSR." CREDO. https://credo.pro/2013/05/83058 [In Ukrainian].

Hordynskyi, S. (Ed.). (1972). Viktor Tsymbal: Painter and graphic artist. New York. [In Ukrainian].

Horyn, B. (2005). Longing for Viktor Tsymbal. Kyiv: Pulsary. [In Ukrainian].

Hrynevych, L. (2007). Famine of 1932–1933 in the public culture of memory and social consciousness in Ukraine. Problems of the history of Ukraine: facts, judgments, searches: Inter. coll. of scientific works, 17, 389–401 [In Ukrainian].

Kechur, R. (2022, February 13). Injuries of the past and security of the future. Zbruc. https://z-upload.facebook.com/zbruc/posts/5364030106985726 [In Ukrainian].

Koreniuk, Yu. (2013). Mosaics of Mykhailiv's Golden-topped Cathedral. Catalogue. Kyiv: ADEF-Ukrayna. [In Ukrainian].

Lavrova, N. (2023, February). Personal correspondence with A. Ivanets regarding the triptych "Genocide 1933" by T. and Yu. Honcharenko. Personal archive of the author. [In Ukrainian].

Lebedeva, K. (2015). Malevich and Ukraine. Exclusive of the Library of Ukrainian Art. Library of Ukrainian Art. https://uartlib.org/exclusive/malevich-ta-ukrayina/ [In Ukrainian].

Lemkin, R. Soviet genocide in Ukraine (article in 33 languages) / Ed.: R. Serbyn; Edited by: O. Stasiuk. Kyiv: Publisher Melnyk M. Yu. (2020). [In Ukrainian].

Luka, O. (2015). Mosaics of St. Michael's Cathedral in Kyiv: from the history of the artistic monument of the 12th century Scientific notes of UKU. Part 5: Theology, vol. 2, 313–342. [In Ukrainian].

Markade, Zh.-K. (2013). Malevych. Kyiv: Rodovid. [In Ukrainian].

Muzychko, O. (2020). Struggle with Russian totalitarianism as a spiritual imperative of the activity of the representative of the second wave of Ukrainian emigration, the artist Viktor Tsymbal. Totalitarianism as a system of destruction of national memory: a collection of scientific works based on the materials of the All-Ukrainian scientific-practical conference with international participation on June 11-12, 2020, Lviv / scientific editor Tetyana Yeschenko. Lviv: Danylo Halytsky Lviv National Medical University Printing House, 188–192 [In Ukrainian].

N. a. (1995). Catalog of the exhibition. From family to family. Volodymyr Bondarenko, Vira Kyrylova, Yevhen Honcharenko, Svitlana Bondarenko, Taras Honcharenko, Yuriy Honcharenko. [In Ukrainian].

N. a. (2020). Year 1933. THE WAY HOME": an exhibition about the world-famous Ukrainian Viktor Tsymbal and the first protest painting about the Holodomor. July 16, 2020 - September 23. Website of the National Holodomor Genocide Museum. https://holodomormuseum.org.ua/vystavka/rik-1933-shliakh-dodomu-vystavka-pro-vsesvitno-vidomoho-ukraintsia-viktora-tsymbala-ta-pershu-kartynu-protest-pro-holodomor/ [In Ukrainian].

N. a. (2023, January 5). The triptych "Genocide 1933" by Yury and Taras Honcharenko is exhibited in the Holodomor Museum.

N. a. (2004). Goncharenko: painting, graphics. [In Ukrainian].

Stanton, G. H. (1996). The ten stages of genocide. Genocide Watch. URL: https://www.genocidewatch.com/tenstages [In English].

Stanychov, O. (2017). Symbolist methods in the works of Polish artists of the Secession era. Bulletin of the Lviv National Academy of Arts. Issue 34, 181–191. [In Ukrainian].

Stoian, S. P. (2015). Symbolism in the Ukrainian fine art of the 21st century in the context of culture. International Journal Euro-American Sceintific Cooperation (Hamilton), 8, 83–88. [In Ukrainian].

We decided to raise the topic of the Holodomor. Who but not us": interview with artists Yuriy and Taras Honcharenko, authors of the triptych "Genocide 1933". Interviewer A. Ivanets. Website of the National Holodomor Genocide Museum. 02/23/2023. https://holodomormuseum.org.ua/news-museji/my-vyrishyly-temu-holodomoru-pidniaty-khto-iak-ne-my-interv-iu-z-vidomymy-ukrainskymy-khudozhnykamy-iuriiem-i-tarasom-honcharenkamy-avtoramy-tryptykhu-henotsyd-1933/ [In Ukrainian].

Yuriy Honcharenko. Artist, painter, teacher. https://kidsarchschool.com/yuriy-goncharenko-ru [In Ukrainian].

Zaslavskyi, V., Pohorielov, O. Yulian Butsmanyuk and Zhovkva. Garden of Ukrainian Art Nouveau. https://parafia.org.ua/SUM/biblio/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%86 [In Ukrainian].

Опубліковано

2026-06-10

Як цитувати

Триптих братів Гончаренків «Геноцид 1933» – програмний твір на тему Голодомору в пізньосовєтській Україні: DOI: https://doi.org/10.17721/1728-2640.2026.162.11. (2026). Вісник Київського національного університету імені Тараса Шевченка. Історія, 1(162). https://history.bulletin.knu.ua/uk/article/view/8646