Триптих братів Гончаренків «Геноцид 1933» – програмний твір на тему Голодомору в пізньосовєтській Україні
DOI: https://doi.org/10.17721/1728-2640.2026.162.11
Ключові слова:
геноцид, Голодомор, Тарас Гончаренко, Юрій Гончаренко, неосимволізм, живопис, мозаїка, злочин комуністичного режимуАнотація
Вступ. Голодомор був актом геноциду, який завдав колосальних демографічних втрат і глибокої психологічної травми українському народу. Зберігала й поглиблювала останню понад 60-річна політика влади СРСР із заперечення злочину, скоєного в 1932–1933 рр. комуністичним режимом з центром у Москві проти українців, переслідування за публічну згадку про нього. Можливість публічно використовувати твори мистецтва в УСРР для відображення тематики геноциду та долання колективної травми, завданої ним, з’явилася лише наприкінці 1980-х рр. в умовах лібералізації комуністичного режиму. Актуальним є виявлення та аналіз перших творів митців, які зверталися до проблематики трагедії українців у 1932–1933 рр., до числа яких належить триптих українських художників Тараса і Юрія Гончаренків «Геноцид 1933».
Методи. Під час вивчення твору використовувалися методи історико-генетичного, стилістичного і семіотичного аналізу.
Результати. У статті вперше проаналізовано причини й обставини створення у 1988–1989 рр. триптиха братів Гончаренків «Геноцид 1933», його місце серед творів образотворчого мистецтва на тему Голодомору та геноциду української нації. Брати, спираючись на родинні спогади про Голодомор, в умовах обмеженої лібералізації суспільно-політичного життя в СРСР першими серед митців пізньосовєтської України створили оригінальний масштабний твір станкового живопису на заборонену до того проблематику. У триптиху художники запропонували глядачам через мистецькі образи глибоке історіософське осмислення трагедії України та тяжкого злочину комуністичного режиму в Москві – геноциду української нації. Для створення цих трьох картин у стилі неосимволізму художники використали вкрай рідкісну техніку поєднання живопису і мозаїки, що надало творам додаткової мистецької цінності та виразності.
Висновки. З 1930-х рр. по кін. 1980-х рр. деякі художники в Україні та країнах розселення української діаспори створювали картини на тему Голодомору, втім через репресивно-обмежувальну політику СРСР «примусової амнезії» вони були невідомі широкому колу глядачів в УСРР та Кубані. Триптих Т. і Ю. Гончаренків, ймовірно, став першим живописним твором з цієї проблематики, який вдалося публічно продемонструвати в підсовєтській Україні у 1989 р. на Республіканській художній виставці «Людина і світ». Цю подію можна розглядати як одну з важливих початкових віх долання постгеноцидного стану українського суспільства.
Посилання
Chorna, S. (2023, February 21). The exhibition exposing Stalin's crime should be permanent. Holos Ukrainy. http://www.golos.com.ua/article/368565?fbclid=IwAR0gEo6eYPrwTn-8ByvHs1BhYuLDx8gWZs6I-5SmPp2C0O6bDzNUnNw3q8Q [In Ukrainian].
Chulipa, I. I. (Comp.). (1987). Exhibition catalogue of works by Volodymyr Ivanovych Bondarenko. Union of Artists of Ukraine. [In Ukrainian].
Yatsiv, R. (2006, October 26 – November 1). Unfolded the power and glory of Ukraine before his eyes. Ukrainska hazeta plus. https://ukrgazeta.plus.org.ua/86/954.html [In Ukrainian].
Darevych, D. (2010). Holodomor from the perspective of art. Krytyka. 7–8, 31–33 [In Ukrainian].
Darewych, D. Representations of the Holodomor by Ukrainian Artists. Ukrainian artists depict genocide: in commemoration of the 90th anniversary of the Holodomor / edited by Victoria A. Malko. Fresno, CA : The Press at California State University, Fresno, [2023]. P. 9–38. [In English].
Holubiev, O. (2013, May 15). "The name of God must be forgotten throughout the territory of the USSR." CREDO. https://credo.pro/2013/05/83058 [In Ukrainian].
Hordynskyi, S. (Ed.). (1972). Viktor Tsymbal: Painter and graphic artist. New York. [In Ukrainian].
Horyn, B. (2005). Longing for Viktor Tsymbal. Kyiv: Pulsary. [In Ukrainian].
Hrynevych, L. (2007). Famine of 1932–1933 in the public culture of memory and social consciousness in Ukraine. Problems of the history of Ukraine: facts, judgments, searches: Inter. coll. of scientific works, 17, 389–401 [In Ukrainian].
Kechur, R. (2022, February 13). Injuries of the past and security of the future. Zbruc. https://z-upload.facebook.com/zbruc/posts/5364030106985726 [In Ukrainian].
Koreniuk, Yu. (2013). Mosaics of Mykhailiv's Golden-topped Cathedral. Catalogue. Kyiv: ADEF-Ukrayna. [In Ukrainian].
Lavrova, N. (2023, February). Personal correspondence with A. Ivanets regarding the triptych "Genocide 1933" by T. and Yu. Honcharenko. Personal archive of the author. [In Ukrainian].
Lebedeva, K. (2015). Malevich and Ukraine. Exclusive of the Library of Ukrainian Art. Library of Ukrainian Art. https://uartlib.org/exclusive/malevich-ta-ukrayina/ [In Ukrainian].
Lemkin, R. Soviet genocide in Ukraine (article in 33 languages) / Ed.: R. Serbyn; Edited by: O. Stasiuk. Kyiv: Publisher Melnyk M. Yu. (2020). [In Ukrainian].
Luka, O. (2015). Mosaics of St. Michael's Cathedral in Kyiv: from the history of the artistic monument of the 12th century Scientific notes of UKU. Part 5: Theology, vol. 2, 313–342. [In Ukrainian].
Markade, Zh.-K. (2013). Malevych. Kyiv: Rodovid. [In Ukrainian].
Muzychko, O. (2020). Struggle with Russian totalitarianism as a spiritual imperative of the activity of the representative of the second wave of Ukrainian emigration, the artist Viktor Tsymbal. Totalitarianism as a system of destruction of national memory: a collection of scientific works based on the materials of the All-Ukrainian scientific-practical conference with international participation on June 11-12, 2020, Lviv / scientific editor Tetyana Yeschenko. Lviv: Danylo Halytsky Lviv National Medical University Printing House, 188–192 [In Ukrainian].
N. a. (1995). Catalog of the exhibition. From family to family. Volodymyr Bondarenko, Vira Kyrylova, Yevhen Honcharenko, Svitlana Bondarenko, Taras Honcharenko, Yuriy Honcharenko. [In Ukrainian].
N. a. (2020). Year 1933. THE WAY HOME": an exhibition about the world-famous Ukrainian Viktor Tsymbal and the first protest painting about the Holodomor. July 16, 2020 - September 23. Website of the National Holodomor Genocide Museum. https://holodomormuseum.org.ua/vystavka/rik-1933-shliakh-dodomu-vystavka-pro-vsesvitno-vidomoho-ukraintsia-viktora-tsymbala-ta-pershu-kartynu-protest-pro-holodomor/ [In Ukrainian].
N. a. (2023, January 5). The triptych "Genocide 1933" by Yury and Taras Honcharenko is exhibited in the Holodomor Museum.
N. a. (2004). Goncharenko: painting, graphics. [In Ukrainian].
Stanton, G. H. (1996). The ten stages of genocide. Genocide Watch. URL: https://www.genocidewatch.com/tenstages [In English].
Stanychov, O. (2017). Symbolist methods in the works of Polish artists of the Secession era. Bulletin of the Lviv National Academy of Arts. Issue 34, 181–191. [In Ukrainian].
Stoian, S. P. (2015). Symbolism in the Ukrainian fine art of the 21st century in the context of culture. International Journal Euro-American Sceintific Cooperation (Hamilton), 8, 83–88. [In Ukrainian].
We decided to raise the topic of the Holodomor. Who but not us": interview with artists Yuriy and Taras Honcharenko, authors of the triptych "Genocide 1933". Interviewer A. Ivanets. Website of the National Holodomor Genocide Museum. 02/23/2023. https://holodomormuseum.org.ua/news-museji/my-vyrishyly-temu-holodomoru-pidniaty-khto-iak-ne-my-interv-iu-z-vidomymy-ukrainskymy-khudozhnykamy-iuriiem-i-tarasom-honcharenkamy-avtoramy-tryptykhu-henotsyd-1933/ [In Ukrainian].
Yuriy Honcharenko. Artist, painter, teacher. https://kidsarchschool.com/yuriy-goncharenko-ru [In Ukrainian].
Zaslavskyi, V., Pohorielov, O. Yulian Butsmanyuk and Zhovkva. Garden of Ukrainian Art Nouveau. https://parafia.org.ua/SUM/biblio/%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%86 [In Ukrainian].









