Роль Німеччини у розв’язанні Великої війни: «суперечка Фішера»
DOI: https://doi.org/10.17721/1728-2640.2026.162.7
Ключові слова:
Фріц Фішер, «суперечка Фішера», Німеччина, Перша світова війна, відповідальність за війну, історіографія, наукова дискусія, критика «історичного метода», Fritz Fischer, “the Fischer controversy”, Germany, the First World War, responsibility for the war, historiography, academic discussion, criticism of the “historical method”Анотація
Актуальність. Сутність дискусії навколо праці німецького історика Ф. Фішера «Прагнення світової влади: військові цілі кайзерівської Німеччини в 1914–18 роках» (1961 р.) мало відома в Україні, незважаючи на її суттєвий вплив на оцінки ролі Німеччини у виникненні Великої війни в історіографії.
Мета і завдання. Метою цієї статті є висвітлення сутності «суперечки Фішера», спричиненої публікацією його резонансної праці. Передбачається реалізація таких завдань: коротко охарактеризувати працю і основні висновки Ф. Фішера; висвітлити аргументи його опонентів і прибічників; з’ясувати вплив цієї дискусії на критику «історичного метода» й українську історіографію.
Методи. Використовуються методи контент-аналізу, систематизації, компаративного аналізу, історіографічного аналізу, критичного аналізу історичних джерел.
Результати. На основі вивчення великого обсягу архівних джерел Ф. Фішер зробив наступні висновки: Німеччина була відповідальною за розв’язання Великої війни з огляду на імперіалістичні цілі, прагнення до домінування в Центральній Європі та «світової влади». Такі цілі були поширені в німецькому суспільстві, не лише серед пангерманців. Вересневий меморандум канцлера Т. Бетман Гольвега свідчив, що план анексій розроблявся в Німеччині до війни. Її керівники підштовхували Австро-Угорщину до війни з Сербією під час Липневої кризи, хоча розуміли ризики Великої війни. Канцлер дбав не про збереження миру, а про розкол Антанти. Оскільки цілі Німеччини на початку війни були обумовлені суспільними настроями і внутрішньою соціально-економічною ситуацією, існувала тяглість між її цілями в Першій і Другій світових війнах. Висновки Ф. Фішера відновили болючі для німців «звинувачення Версалю». Через це його праця викликала бурхливу наукову дискусію у ФРН і поза її межами. Опоненти критикували Ф. Фішера не лише за радикальні висновки, але й за неправильну інтерпретацію історичних джерел, нездатність зрозуміти їх в історичному контексті. «Суперечка Фішера» поставила під сумнів «історичний метод», тобто здатність істориків висвітлити «історичну правду» на основі джерел.
Висновки. Дослідження засвідчило суттєвий вплив висновків і аргументів Ф. Фішера на українську історіографію. У «суперечці Фішера» ми підтримуємо його опонентів. Хоч ми поділяємо деякі висновки Ф. Фішера, проте вважаємо мотиви Німеччини оборонними, а його аргументи стосовно прагнення Німеччини до імперіалістичної експансії та «світової влади» як основних чинників Великої війни непереконливими.
Посилання
Albertini, L. (1952–1957). The Origins of the War of 1914. In 3 vols. I. M. Massey (trans. and ed.). Oxford University Press.
Declaration between the United Kingdom, France and Russia, engaging not to conclude peace separately during the present European War. Signed at London, September 5, 1914. Treaty Series. 1915. No. 1. London, 1915. UK Treaties Online. https://treaties.fcdo.gov.uk/awweb/awarchive?type=file&item=63934
Fischer, F. (1967). Germany’s Aims in the First World War. W W Norton & Company.
Fischer, F. (1974). World Power or Decline: The Controversy Over Germany's Aims in the First World War. W W Norton & Company.
Fischer, F. (1975). War of Illusions: German Policies from 1911 to 1914. W W Norton & Company.
Fischer, F. (1986). From Kaiserreich to Third Reich: Elements of Continuity in German History, 1871–1945. Allen & Unwin.
Fischer, F. (1988). Twenty-Five Years Later: Looking Back at the “Fischer Controversy” and Its Consequences. Central European History, 21 (3), 207–223.
Geiss, I. (1966). The Outbreak of the First World War and German War Aims. Journal of Contemporary History, 1 (3), 75–91.
Gonchar, B., Gorodnia, N. (2008). Modern History of Europe and the U.S., 1870–1918. Kyiv University publishing center [in Ukrainian].
Jenkins, J. (2013). Fritz Fischer's “Programme for Revolution”: Implications for a Global History of Germany in the First World War. Journal of Contemporary History, 48 (2), Special Issue: The Fischer Controversy after 50 Years, 397–417.
Joll, J. (1966). The 1914 Debate Continues. Fritz Fischer and His Critics. Past & Present, 34, 100–113.
Joll, J. (1984). The Origins of the First World War». Longman.
Hale, F.A. (1976). Fritz Fischer and the Historiography of World War One. The History Teacher, 9 (2), 258–279.
Kaiser, D. E. (1983). Germany and the Origins of the First World War. The Journal of Modern History, 55 (3), 442–474.
Kronenbitter, G. (2013). Keeping a Low Profile – Austrian Historiography and the Fischer Controversy. Journal of Contemporary History, 48 (2), Special Issue: The Fischer Controversy after 50 Years, 333–349.
Mombauer, A. (2013). The Fischer Controversy, Documents and the 'Truth' About the Origins of the First World War. Journal of Contemporary History, 48 (2), Special Issue: The Fischer Controversy after 50 Years, 290–314.
Mommsen, W. J. (1966). The Debate on German War Aims. Journal of Contemporary History, 1 (3), 47–72.
Otte, T.G. (2013). “Outcast From History”: The Fischer Controversy and British Historiograph. Journal of Contemporary History, 48 (2), Special Issue: The Fischer Controversy after 50 Years, 376–396.
Petzold, S. (2013). The Social Making of a Historian: Fritz Fischer's Distancing From Bourgeois-Conservative Historiography, 1930–60. Journal of Contemporary History, 48 (2), Special Issue: The Fischer Controversy after 50 Years, 271–289.
Pogge von Strandmann, H. (2013). The Political and Historical Significance of the Fischer Controversy. Journal of Contemporary History, 48 (2), Special Issue: The Fischer Controversy after 50 Years, 251–270.
Potiekhin, O., Кlymenko, Yu. (2023). Geopolitics versus Security: Allied Deterrence of Aggression in Europe in the 20th – at the Beginning of the 21st Centuries. Dukh i Litera [in Ukrainian].
Ritter, G. (1997). Anti-Fischer: A New War-Guilt Thesis? The Outbreak of World War One: Causes and Responsibilities. H. Herwig (ed.). Houghton Mifflin Co. 135–142.
Sanborn. J. (2013). Russian Historiography on the Origins of the First World War since the Fischer Controversy. Journal of Contemporary History, 48 (2), Special Issue: The Fischer Controversy after 50 Years, 350–362.
Steinberg, J. (2013). Old Knowledge and New Research: A Summary of the Conference on the Fischer Controversy 50 Years On. Journal of Contemporary History, 48 (2), Special Issue: The Fischer Controversy after 50 Years, 241–250.
Stibbe, M. (2013). Reactions from the Other Germany: The Fischer Controversy in the German Democratic Republic. Journal of Contemporary History, 48 (2), Special Issue: The Fischer Controversy after 50 Years, 315–332.
The September Memorandum (September 9, 1914). German History in Documents and Images. https://ghdi.ghi-dc.org/sub_document.cfm?document_id=980
Trojan, S. (2016). Great War 1914–1918: Geopolitical Shifts in the World System. First World War in the Focus of History (Diplomatic and Political Conflicts of the Great War). S. Trojan (ed). Kondor publishing. 5–33 [in Ukrainian].
Trojan, S. (2017). Foreign Policy in the Early 20th Century and the First World War: Restructuring of the International System, First World War and Revolutions: Vectors of Social and Cultural Transformations. S. Trojan (ed). Kondor publishing. 5–15 [in Ukrainian].









