Символіка простору та обрядово‑лікувальні практики традиційної оселі Наддніпрянщини у другій половині ХХ століття

DOI: https://doi.org/10.17721/1728-2640.2026.163.22

Автор(и)

  • Ірина Симоненко Київський національний університет імені Тараса Шевченка image/svg+xml

Ключові слова:

Наддніпрянщина, традиційна хата, сакральний простір, символіка житла, обрядові практики, обереги, народні вірування, лікувальні практики

Анотація

Вступ. Традиційна хата Наддніпрянщини другої половини ХХ століття розглядається як цілісний символічний простір, у межах якого просторове зонування та елементи інтер’єру постають носіями духовних, обрядових і лікувально‑ магічних практик. Основну увагу статті зосереджено на ключових елементах оселі (печі, покуті, ікон, текстилю, хатніх оберегів) як символічно навантаженим локусам, пов’язаним із народними віруваннями та уявленнями про захист, лікування й гармонізацію простору.

Наукова новизна полягає в інтерпретації традиційної сільської оселі Наддніпрянщини другої половини ХХ століття як культурного феномену, де внутрішнє зонування та наповнення інтер’єру розглядається не лише у функціональному, а й у символічному вимірі. Практичне значення дослідження полягає у можливості використання його результатів у краєзнавчій, освітній та музейній діяльності, а також у збереженні й популяризації культурної спадщини.

Методи. Методологія дослідження ґрунтується на поєднанні етнографічного аналізу польових матеріалів, усних свідчень та інтерпретації житлового простору в контексті сучасних антропологічних підходів до вивчення повсякденності. У роботі використано історико-порівняльний, описово-аналітичний та структурно-функціональний методи, що дали змогу простежити символічне значення елементів інтер’єру в традиційній культурі населення Наддніпрянщини.

Результати. Встановлено, що внутрішня організація хати функціонувала як система символічного впорядкування простору, яка забезпечувала реалізацію оберегових, обрядових і лікувальних практик. Піч, покуть, хатній текстиль та сакральні предмети інтер’єру виконували не лише побутові, а й символічні функції, пов’язані з уявленнями про захист оселі і добробут родини. Уявлення про присутність «домовика» підкреслювали сприйняття хати як цілісного духовного середовища.

Висновки. Доведено, що традиційна українська оселя виступала не лише формою житла, а й культурною моделлю світу, у межах якої відтворювалися уявлення про порядок, захист, здоров’я та духовне благополуччя родини, а організація інтер’єру забезпечувала збереження традиційних світоглядних засад. Отримані результати підкреслюють значущість житлового простору як носія нематеріальної культурної спадщини українців.

Біографія автора

  • автор Ірина Симоненко, афіліація Київський національний університет імені Тараса Шевченка

    провідний фахівець

Посилання

Artiukh, L. (2022). Traditional Ukrainian cuisine in the folk calendar. Baltiia-Druk. [in Ukrainian]

Chepak, O. V. (2025). Appendix 3: List of respondents. F. 59 (P. 1, Od. zb. 6, Ark. 2), Archival Fund of the Interdepartmental Training Laboratory «Center for Underwater Archaeology, Archaeological and Ethnological Research», Faculty of History, Taras Shevchenko National University of Kyiv, Kyiv, Ukraine [in Ukrainian].

Danylevych, A. (2024). Everyday beliefs of Ukrainians in the 20th century based on the example of healers. Bulletin of Taras Shevchenko National University of Kyiv. History Series, 158(1), 34–39. [in Ukrainian] https://doi.org/10.17721/1728-2640.2024.158.5

Danyliuk, A. (2008). Ancient architecture of the Ukrainian village: Ethnographic essay. Naukova Dumka. [in Ukrainian]

Dzyubka, M. F. (2012). Appendix 3: List of respondents. F. 59 (P. 1, Od. zb. 5, Ark. 5), Archival Fund of the Interdepartmental Training Laboratory «Center for Underwater Archaeology, Archaeological and Ethnological Research», Faculty of History, Taras Shevchenko National University of Kyiv, Kyiv, Ukraine [in Ukrainian].

Hrymych, M. (Ed.). (2016). Folk culture of Ukrainians: The life cycle of a person (in 5 vols.). Dulyby. [in Ukrainian]

Khozhaienko, Yu. (2023). Phraseological units with the component “bread” as a manifestation of Ukrainian identity. Scientific Notes. Philological Series, 207, 290–293. [in Ukrainian] https://doi.org/10.32782/2522-4077-2023-207-44

Lozko, H. (2006). Ukrainian ethnology. ArtEk. [in Ukrainian]

Masnenko, V., & Rakshanov, V. (2012). Ukrainian house. Brama Ukraina. [in Ukrainian]

Naulko, V. (2015). Traditional culture of Ukrainians: Material and spiritual aspects. Akademvydav. [in Ukrainian]

Nesterenko, O., & Snihyrova, L. (2022, June 7). House amulets. Amulets of the Ukrainian people. [in Ukrainian] https://nibu.kyiv.ua/exhibitions/565/

Okhrimenko, T. G. (2013). Appendix 3: List of respondents. F. 59 (P. 1, Od. zb. 4, Ark. 2), Archival Fund of the Interdepartmental Training Laboratory «Center for Underwater Archaeology, Archaeological and Ethnological Research», Faculty of History, Taras Shevchenko National University of Kyiv, Kyiv, Ukraine [in Ukrainian].

Okopna, N. I. (2011). Appendix 3: List of respondents. F. 59 (P. 1, Od. zb. 3, Ark. 7), Archival Fund of the Interdepartmental Training Laboratory «Center for Underwater Archaeology, Archaeological and Ethnological Research», Faculty of History, Taras Shevchenko National University of Kyiv, Kyiv, Ukraine [in Ukrainian].

Oriekhovych, O. (2020, October 6). About the Ukrainian house. Chernihiv Compatriots Society. [in Ukrainian] https://chz.org.ua/pro-ukrainsku-khatu/

Shcherbakivsky, D. (1926). Ukrainian art. Part 2: Bukovinian and Galician wooden churches, grave and roadside crosses, figures and chapels. Kyiv–Prague. [in Ukrainian]

Shcherbakivsky, D. (2008). Kozak Mamai: Artistic and ethnographic works. Fakt. [in Ukrainian]

Skrypnyk, H. (1991). Traditional beliefs and worldview of Ukrainians. Soviet School, 3, 25–31. [in Ukrainian]

Skrypnyk, H., & Kurochkin, O. (1993). Folk beliefs, demonology, cosmogony. Ukrainian Past, 17, 205–226. [in Ukrainian]

Storozhuk, O. I. (2011). Appendix 3: List of respondents. F. 59 (P. 1, Od. zb. 8, Ark. 1), Archival Fund of the Interdepartmental Training Laboratory «Center for Underwater Archaeology, Archaeological and Ethnological Research», Faculty of History, Taras Shevchenko National University of Kyiv, Kyiv, Ukraine [in Ukrainian].

Shulga, L.P. (2011). Appendix 3: List of respondents. F. 59 (P. 1, Od. zb. 3, Ark. 17), Archival Fund of the Interdepartmental Training Laboratory «Center for Underwater Archaeology, Archaeological and Ethnological Research», Faculty of History, Taras Shevchenko National University of Kyiv, Kyiv, Ukraine [in Ukrainian].

Sushko, V. (2024). Vernacular architecture and housing of Slobozhanshchyna Ukrainians. Materials for Ukrainian Ethnology, 23(26), 111–121. [in Ukrainian] https://doi.org/10.15407/mue2024.23.111

Symonenko, I. (2023). Building rituals of Middle Dnipro region in the second half of the 20th century: Prohibitions and omens in the selection of building materials. Ethnic History of European Nations, 70, 37–47. [in Ukrainian] https://doi.org/10.17721/2518-1270.2023.70.05

Vovk, H. (Ed.). (1899–1929). Materials for Ukrainian-Ruthenian ethnology (Vols. 1–22). Shevchenko Scientific Society. [in Ukrainian]

Voitovych, V. (2002). Ukrainian mythology. Lybid. [in Ukrainian]

Опубліковано

2026-11-07

Як цитувати

Символіка простору та обрядово‑лікувальні практики традиційної оселі Наддніпрянщини у другій половині ХХ століття: DOI: https://doi.org/10.17721/1728-2640.2026.163.22. (2026). Вісник Київського національного університету імені Тараса Шевченка. Історія, 2(163). https://history.bulletin.knu.ua/uk/article/view/10299